Witamy na stronie kwartalnika
Od trzydziestu jeden lat gromadzimy i publikujemy prace poświęcone dziejom nauki, kultury oraz przyrody na ziemiach polskich — od średniowiecznych kronik po współczesne badania interdyscyplinarne.
Przegląd Nauk Polskich powstał w roku tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątym piątym z inicjatywy grupy badaczy skupionych wokół jednego z krakowskich uniwersytetów. Od tamtej pory czasopismo nieprzerwanie publikuje teksty z zakresu historii nauki, filologii, etnografii oraz nauk ścisłych, starając się łączyć rzetelność warsztatu naukowego z przystępnością wykładu. Redakcja przywiązuje szczególną wagę do tego, aby każdy numer stanowił spójną całość tematyczną, jednocześnie pozostawiając miejsce na teksty o charakterze polemicznym i recenzyjnym.
W bieżącym zeszycie czytelnicy znajdą artykuły dotyczące między innymi rozwoju astronomii na dworze królewskim, dziejów polskiego szkolnictwa wyższego w okresie zaborów, a także najnowszych badań nad florą Puszczy Białowieskiej. Nie zabrakło również stałych działów: kroniki wydarzeń naukowych, recenzji nowości wydawniczych oraz listów do redakcji.
Najnowszy numer
Zeszyt 3 (117) poświęcony jest w całości historii nauk przyrodniczych na ziemiach polskich w wieku XIX.
Wezwanie do publikacji
Redakcja zaprasza do nadsyłania tekstów na kolejny zeszyt tematyczny poświęcony dziejom kartografii.
Konferencja towarzysząca
W październiku odbędzie się doroczna konferencja Towarzystwa poświęcona historii idei naukowych.
„Nauka polska, choć niejednokrotnie rozwijana w warunkach niesprzyjających, zawsze potrafiła znaleźć drogę do europejskiego obiegu myśli” — z przedmowy redaktora naczelnego do pierwszego numeru czasopisma.
O czasopiśmie
Przegląd Nauk Polskich jest recenzowanym czasopismem naukowym wydawanym w trybie kwartalnym. Publikujemy oryginalne prace badawcze, artykuły przeglądowe, edycje źródeł oraz recenzje z zakresu szeroko pojętej humanistyki i nauk przyrodniczych związanych z Polską i Europą Środkową. Czasopismo jest indeksowane w kilku bazach bibliograficznych i dostępne zarówno w wersji drukowanej, jak i elektronicznej.
Zakres tematyczny
Redakcja przyjmuje teksty z następujących obszarów badawczych: historia nauki i techniki, historia oświaty i szkolnictwa, dzieje kartografii i geografii historycznej, etnografia i antropologia kulturowa, historia sztuki oraz nauki przyrodnicze w ujęciu historycznym i współczesnym. Szczególnie cenimy prace o charakterze interdyscyplinarnym, łączące metody właściwe różnym dyscyplinom.
Procedura recenzyjna
Każdy artykuł zgłoszony do publikacji podlega procedurze podwójnie ślepej recenzji. Teksty oceniane są przez dwóch niezależnych recenzentów spoza jednostki afiliacyjnej autora. W przypadku rozbieżnych opinii powoływany jest trzeci recenzent. Średni czas oczekiwania na decyzję redakcyjną wynosi od ośmiu do dwunastu tygodni.
Zasady etyki wydawniczej
Redakcja stosuje się do standardów rzetelności naukowej wypracowanych przez międzynarodowe komitety etyki wydawniczej. Wymagamy od autorów ujawnienia wszelkich konfliktów interesów, źródeł finansowania badań oraz oryginalności zgłaszanego tekstu. Przypadki naruszenia zasad rzetelności naukowej są rozpatrywane indywidualnie przez kolegium redakcyjne.
Dostępność i archiwizacja
Pełne archiwum czasopisma, sięgające pierwszego numeru z tysiąc dziewięćset dziewięćdziesiątego piątego roku, jest dostępne do wglądu w czytelniach bibliotek uniwersyteckich współpracujących z redakcją. Wersja elektroniczna poszczególnych zeszytów udostępniana jest po upływie karencji wydawniczej.
Spis treści — Zeszyt 3 (117) / 2026
Numer tematyczny: Nauki przyrodnicze na ziemiach polskich w dobie rozbiorów
| 01 | Od redakcji — słowo wstępne | s. 5 |
| 02 | Obserwatoria astronomiczne na ziemiach polskich w wieku XIX — zarys dziejów instytucjonalnych | s. 9–34 |
| 03 | Botanicy amatorzy a rozwój florystyki krajowej w latach 1815–1870 | s. 35–58 |
| 04 | Korespondencja naukowa jako źródło do dziejów geologii ziem polskich | s. 59–81 |
| 05 | Gabinety przyrodnicze przy gimnazjach — edukacja czy popularyzacja? | s. 82–104 |
| 06 | Recenzja: nowa monografia poświęcona dziejom kartografii przemysłowej | s. 105–112 |
| 07 | Kronika wydarzeń naukowych — pierwsze półrocze 2026 | s. 113–120 |
| 08 | Listy do redakcji | s. 121–124 |
Streszczenie numeru
Bieżący zeszyt koncentruje się na okresie szczególnie trudnym dla instytucjonalnego rozwoju nauki na ziemiach polskich — czasie rozbiorów, kiedy to brak państwowości nie przeszkodził jednak w powstawaniu ośrodków badawczych, gromadzeniu kolekcji przyrodniczych oraz prowadzeniu systematycznych obserwacji. Autorzy artykułów sięgają do materiałów archiwalnych, korespondencji prywatnej oraz zachowanych inwentarzy gabinetów naukowych, rekonstruując obraz środowiska badaczy działających często w warunkach ograniczonej swobody instytucjonalnej.
Wybrane artykuły
Obserwatoria astronomiczne na ziemiach polskich w wieku XIX
Rozwój astronomii obserwacyjnej na ziemiach polskich w stuleciu dziewiętnastym przebiegał w ścisłym związku z ogólnoeuropejskimi tendencjami w tej dziedzinie, choć naznaczony był specyfiką sytuacji politycznej. Powstające w tym czasie obserwatoria, choć nieliczne, odegrały istotną rolę w kształceniu kolejnych pokoleń astronomów oraz w utrzymywaniu kontaktu z międzynarodowym środowiskiem naukowym. Artykuł omawia dzieje trzech głównych ośrodków obserwacyjnych, ich wyposażenie techniczne oraz publikacje, jakie z nich wychodziły.
Szczególną uwagę autorka poświęca kwestii finansowania tych instytucji, które w znacznej mierze opierało się na prywatnych fundacjach oraz składkach towarzystw naukowych, co odróżniało sytuację ziem polskich od modelu państwowego finansowania nauki, dominującego w tym okresie w Europie Zachodniej. Omówiono również trudności związane z pozyskiwaniem nowoczesnego sprzętu obserwacyjnego oraz strategie, jakimi posługiwali się dyrektorzy obserwatoriów, aby utrzymać placówki na poziomie odpowiadającym standardom międzynarodowym.
Botanicy amatorzy a rozwój florystyki krajowej
Wiek dziewiętnasty przyniósł na ziemiach polskich rozkwit botaniki amatorskiej, uprawianej przez ziemian, duchownych oraz przedstawicieli wolnych zawodów, którzy poza swoją podstawową działalnością poświęcali czas systematycznemu gromadzeniu zielników i obserwacji przyrodniczych. Artykuł rekonstruuje sieć powiązań między tymi amatorami a ośrodkami akademickimi, do których trafiały ich zbiory i obserwacje.
Na podstawie zachowanej korespondencji autor pokazuje, w jaki sposób nieformalna wymiana informacji przyrodniczych przyczyniała się do powstawania pierwszych systematycznych opracowań flory poszczególnych regionów. Wskazuje również na rolę kobiet w tym środowisku, które — choć rzadko publikowały pod własnym nazwiskiem — prowadziły znaczącą część prac terenowych i dokumentacyjnych.
Korespondencja naukowa jako źródło historyczne
Artykuł stanowi metodologiczne wprowadzenie do wykorzystania korespondencji prywatnej jako źródła w badaniach nad historią nauki. Na przykładzie zachowanych listów geologów działających na ziemiach polskich w połowie wieku dziewiętnastego, autorka pokazuje, jak analiza tego typu materiałów pozwala odtworzyć nieformalne sieci współpracy naukowej, sposoby rozpowszechniania nowych teorii oraz mechanizmy kształtowania się opinii środowiskowej wokół kontrowersyjnych hipotez badawczych.
Gabinety przyrodnicze przy gimnazjach
Tekst poświęcony jest instytucji gabinetu przyrodniczego jako elementowi infrastruktury dydaktycznej gimnazjów działających na ziemiach polskich w warunkach zaborów. Autor stawia pytanie o rzeczywistą funkcję tych zbiorów — czy służyły one przede wszystkim celom dydaktycznym, czy raczej stanowiły formę reprezentacji prestiżu placówki oraz jej związków z lokalnym środowiskiem naukowym.
Z historii nauki polskiej
Stały dział poświęcony sylwetkom badaczy oraz instytucjom, które kształtowały oblicze nauki na ziemiach polskich.
Mikołaj Kopernik i przewrót w astronomii
Dzieło Mikołaja Kopernika, opublikowane w roku tysiąc pięćset czterdziestym trzecim, zapoczątkowało jeden z najważniejszych przewrotów intelektualnych w dziejach nauki europejskiej. Model heliocentryczny, choć spotkał się początkowo z ostrożnym przyjęciem, z czasem stał się fundamentem nowożytnej astronomii. Warto podkreślić, że Kopernik prowadził swoje obserwacje i obliczenia w warunkach dalekich od dzisiejszej infrastruktury badawczej, opierając się na prostych instrumentach oraz wieloletniej, systematycznej pracy.
Środowisko, w którym działał toruński astronom, obejmowało kontakty z uczonymi włoskimi oraz krakowskim środowiskiem uniwersyteckim, co pokazuje, jak istotną rolę odgrywała międzynarodowa wymiana myśli już w epoce nowożytnej.
Maria Skłodowska-Curie — droga do dwóch Nagród Nobla
Historia Marii Skłodowskiej-Curie pozostaje jednym z najbardziej inspirujących przykładów determinacji badawczej w dziejach nauki światowej. Urodzona w Warszawie, zmuszona była wyjechać do Paryża, aby móc kontynuować studia niedostępne wówczas dla kobiet na ziemiach polskich. Jej prace nad zjawiskiem promieniotwórczości, prowadzone wspólnie z mężem Piotrem Curie, doprowadziły do odkrycia polonu i radu oraz ugruntowania nowej dziedziny fizyki i chemii.
Warto pamiętać, że mimo międzynarodowej sławy, badaczka przez całe życie utrzymywała żywy kontakt ze środowiskiem naukowym w Polsce, wspierając rozwój instytucji badawczych w kraju, z którego pochodziła.
Uniwersytet Jagielloński jako ośrodek myśli naukowej
Założony w roku tysiąc trzysta sześćdziesiątym czwartym Uniwersytet Krakowski, znany dziś jako Uniwersytet Jagielloński, należy do najstarszych uczelni w tej części Europy. Przez stulecia stanowił centrum życia intelektualnego, gromadząc uczonych z różnych dziedzin — od astronomii, przez prawo, po medycynę. Instytucja ta przetrwała liczne przekształcenia polityczne, zachowując ciągłość akademicką, która stanowi dziś przedmiot licznych badań historycznych.
Towarzystwa naukowe XIX wieku
W okresie braku państwowości to właśnie towarzystwa naukowe — takie jak warszawskie czy krakowskie stowarzyszenia uczonych — przejmowały funkcje instytucji, jakie w innych krajach pełniły akademie państwowe. Gromadziły one zbiory biblioteczne, organizowały odczyty oraz wydawały czasopisma naukowe, stając się namiastką narodowej infrastruktury badawczej w czasach, gdy oficjalne struktury państwowe pozostawały poza kontrolą polskich uczonych.
Kolegium redakcyjne
Skład redakcji oraz rady naukowej czasopisma odzwierciedla jego interdyscyplinarny charakter — w skład kolegium wchodzą przedstawiciele historii, filologii oraz nauk przyrodniczych z kilku ośrodków akademickich.
Rada naukowa
W skład rady naukowej czasopisma wchodzą przedstawiciele ośrodków akademickich z Krakowa, Warszawy, Poznania, Wrocławia oraz Lublina, a także badacze współpracujący z uczelniami zagranicznymi specjalizujący się w historii nauki Europy Środkowej. Rada czuwa nad poziomem merytorycznym publikowanych tekstów oraz opiniuje długofalowy profil tematyczny czasopisma.
Kontakt i informacje wydawnicze
Redakcja przyjmuje zgłoszenia artykułów, recenzji oraz korespondencję czytelniczą drogą elektroniczną. Prosimy o zapoznanie się z wytycznymi dla autorów przed przesłaniem tekstu.
Adres redakcji
ul. Biblioteczna 14
31-007 Kraków
Polska
Godziny pracy sekretariatu
Poniedziałek–piątek
10:00–15:00
Wydawca
Towarzystwo Badań Humanistycznych i Przyrodniczych